Shkup, 9 maj medial.mk/ – Para disa muajsh, Qeveria paralajmëroi se kishte nisur procesi për miratimin e një Ligji të ri për mbrojtje nga duhani, i cili do të jetë dukshëm më rigoroz në krahasim me ligjin ende në fuqi, i miratuar para rreth tridhjetë vitesh. Edhe pse ky projektligj, i cili ndër të tjera parashikonte ndalimin e pirjes së duhanit në pothuajse të gjitha hapësirat publike të mbyllura, barazimin e cigareve elektronike me produktet klasike të duhanit etj., duhej të hynte në fuqi nga muaji mars, Ministria e Shëndetësisë la një periudhë shtesë për konsultime dhe harmonizim me palët e interesuara, kështu që ministri Azir Aliu këto ditë paralajmëroi se teksti final do të hyjë në procedurë parlamentare brenda dy javësh. Ndërkohë, derisa pushteti promovon qëndrime të bazuara në argumente mjekësore se pirja e duhanit është shkaktare e shumë sëmundjeve dhe ka pasoja fatale për shëndetin, gjë që është fakt i pakontestueshëm dhe që askush nuk e mohon, projektligji megjithatë shkaktoi reagime negative. Konkretisht, gastronomët kërkojnë zbatim gradual të detyrimeve ligjore për të pësuar sa më pak pasoja ndaj biznesit, ndërsa industria e duhanit paralajmëron se ky ligj do ta stimulojë ekonominë gri dhe do të çojë drejt shitjes së pakontrolluar dhe humbjeve serioze për buxhetin. Për këtë temë biseduam me profesorin e Fakultetit të Shkencave Bujqësore dhe Ushqimit, Zlatko Arsov, i cili, ndër të tjera, për “Fokus” thotë se me ndalimin e pirjes së cigareve, produkteve të duhanit pa djegie dhe produkteve elektronike të duhanit në objekte të ndryshme publike, do të ulen të ardhurat buxhetore, si dhe të ardhurat në objektet gastronomike dhe dyqanet e vogla tregtare.
Cilat janë vërejtjet tuaja kryesore ndaj versionit të fundit të Projektligjit për mbrojtje nga duhani, i cili sipas njoftimeve zyrtare duhet të hyjë në procedurë parlamentare për dy javë?
Ministria e Shëndetësisë, gjatë përgatitjes së Ligjit të ri për mbrojtje nga duhani, është nisur nga një rekomandim i Bashkimit Evropian, konkretisht Rekomandimi i Këshillit C/2024/7425 i datës 9 dhjetor 2024 për mjedise pa tym dhe aerosol (OJ C, C/2024/7425, 12.12.2024) (CELEX 32024X07425).
Me këtë rekomandim, i cili përmend edhe Konventën Kornizë për kontrollin e duhanit, synohet të ndalohet përdorimi i cigareve elektronike (të njohura si vape), si dhe produkteve të duhanit pa djegie (produkte të duhanit të ngrohura, të njohura tek ne si IQOS) në të gjitha hapësirat publike të mbyllura. Qëllimi është krijimi i një ambienti pa tym duhani dhe aerosol.
Aerosoli në kuptimin e këtij rekomandimi vjen nga cigaret elektronike dhe produktet e duhanit pa djegie.
Udhëzimet e këtij rekomandimi vendet e BE-së duhet t’i zbatojnë gradualisht brenda tre viteve, pra deri në vitin 2027, në ligjet e tyre lokale kundër kufizimit të duhanit.
Rekomandimi përmend edhe objektiva të tjera si: forcimi i vetëdijes publike kundër pirjes së duhanit, krijimi i fushatave dhe projekteve për zvogëlimin e ekspozimit ndaj tymit të duhanit dhe aerosolit etj.
Rekomandimi nuk është detyrues për vendet që nuk janë anëtare të BE-së.
A mund të konsiderohet kjo zgjidhje ligjore si rigoroze në krahasim me rregulloret në vendet tjera dhe sa është e zbatueshme në Maqedoni?
Me Ligjin për mbrojtje nga duhani, Ministria e Shëndetësisë shpresonte se do të bënte një hap të madh përpara nga aspekti i shëndetit të qytetarëve. Për çfarë arsyeje, nuk është e qartë. As nuk jemi anëtare e BE-së, e as që do të jemi në një periudhë të afërt.
Nëse bëhet fjalë për ndonjë projekt për të cilin janë marrë mjete nga BE-ja ose OBSH-ja dhe duhet të justifikohen, nuk është e qartë, ose ndoshta dikush po ndërton karrierë dhe marketing politik duke rrezikuar ekonominë e duhanit në RMV.
Me ligjin ekzistues për mbrojtje nga duhani nga viti 1995, i cili është ndryshuar dhe plotësuar deri në vitin 2018, realizohet mbrojtje e mjaftueshme nëse ai zbatohet në mënyrë konsekuente, ndërsa jemi dëshmitarë se ai nuk zbatohet plotësisht dhe shpesh anashkalohet. Por, nga ana tjetër, çdo ligj ka afatin e vet të vlefshmërisë dhe ndoshta ishte koha që ai të modernizohej përmes një ligji të ri.
Jozyrtarisht, si modele për projektligjin janë marrë shembuj nga Sllovenia dhe Irlanda, vende ku kurrë në histori nuk është kultivuar duhan. Spekulohet se OBSH-ja vendeve nënshkruese të Konventës Kornizë për kontrollin e duhanit u jep modele të gatshme të ligjeve për zbatim.
Për shembull, Irlanda në përmasa botërore njihet si prodhuese e uiskit nga elbi, mishit të deles dhe patateve, dhe pothuajse asgjë tjetër nga aspekti i bujqësisë. Edhe sot, popullsia irlandeze shpërngulet në SHBA, sepse industria dhe ekonomia atje nuk janë aq të zhvilluara. Në SHBA edhe sot pranohen mirë sepse janë popullatë katolike.
Në Slloveni ekzistonte një fabrikë cigaresh në Lubjanë, e themeluar në vitin 1877, me traditë mbi 120-vjeçare deri në mbylljen e saj në vitin 2004. Por, meqë Sllovenia kurrë nuk ka qenë prodhuese e madhe e duhanit, pas hyrjes në BE u gjend në situatë ku nuk kishte treg për plasimin e cigareve.
Në tregun e ish-Jugosllavisë ato nuk pranoheshin më mirë. Prandaj fabrika, pas privatizimit dhe shitjes te “Imperial Tobacco” nga Britania e Madhe, u mbyll. Sot objektet e saj janë qendër kulturore, artistike dhe alternative. Janë të mbrojtura si arkitekturë e vjetër industriale. Po të ishin tek ne, tashmë do të ishin rrënuar dhe kthyer në komplekse të reja banesore dhe afariste.
Pra, kjo zgjidhje është rigoroze për këtë periudhë. Nuk do të ndalesha te zgjidhjet në vende të tjera, fqinje ose jo, që janë anëtare të BE-së, ku ekzistojnë zgjidhje jo vetëm për duhanin, por edhe për fusha të tjera që aktualisht janë absolutisht të papranueshme për RMV-në.
Me cilat ligje të tjera nuk është harmonizuar ky projektligj dhe në cilat pjesë është kontradiktor me Ligjin për duhanin, produktet e duhanit dhe produktet e ngjashme, siç është paraqitur publikisht?
Me harmonizimet e fundit të bëra deri më 05.05.2026, Ligji për mbrojtje nga duhani nuk është më në kundërshtim me Ligjin për duhanin, produktet e duhanit dhe produktet e ngjashme.
Problemi u paraqit sepse Ministria e Shëndetësisë nuk u konsultua me Ministrinë e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Ekonomisë së Ujërave, si dhe me ekspertët gjatë përgatitjes së ligjit. U imponuan definicione dhe terma që ishin në kundërshtim me ligjin ekzistues dhe që madje mund t’u shkaktonin dëme ndërmarrjeve për grumbullimin e duhanit.
Por, pas reagimeve nga ekspertët, shkenca dhe ekonomia e duhanit, dallimet u tejkaluan. Megjithatë, në opinion u krijua përshtypja se Ministria e Shëndetësisë dhe Ministria e Bujqësisë nuk janë në të njëjtën linjë.
Mospajtimet kryesore ishin:
– Duhani si term i përgjithshëm, pa u definuar nëse bëhet fjalë për duhan të papërpunuar, duhan të përpunuar apo duhan të prodhuar ilegalisht;
– Imponimi i definicionit se përveç pirjes së produkteve klasike të duhanit, edhe konsumimi i aerosolit nga cigaret elektronike dhe produktet pa djegie konsiderohet “pirje duhani”, gjë që ishte e papranueshme;
– Në rekomandimin e BE-së ekziston dallim i qartë mes tymit të duhanit dhe aerosolit nga cigaret elektronike dhe produktet e ngrohura të duhanit;
– Ndërhyrja në rregullimin e aditivëve për shije dhe aromë, që është domen i Ligjit për duhanin dhe produktet e duhanit.
A duhet të barazohen cigaret elektronike me produktet klasike të duhanit? A paraqesin ato një varësi të re apo alternativë më pak të dëmshme?
Cigaret elektronike në parim janë më pak të dëmshme se cigaret klasike, nëse përdoren me disiplinë. Lëngu që avullohet dhe aerosoli që thithet mund të përmbajë nikotinë ose jo.
Ato përmbajnë aroma të ndryshme që në parim nuk janë të dëmshme, por krijojnë tërheqje dhe dëshirë për konsum. Nuk përmbajnë katran dhe komponime të tjera kancerogjene që gjenden në produktet klasike të duhanit.
Se janë mjet për lënien e duhanit në kuptimin e plotë të fjalës – nuk janë. Janë një lloj alternative ndaj pirjes klasike të duhanit.
