Shkup, 4 mars – Njëzet e një fëmijë me masën e shqiptuar “dërgimi në shtëpinë edukuese-përmirësuese” aktualisht janë me banim në SHEP – Tetovë, në fshatin Vollkovi. Është një shtëpi, që është vënë në funksion më 3 nëntor 2020, e ndërtuar sipas të gjitha standardeve evropiane dhe ndërkombëtare dhe në të cilën, siç ka publikuar tashmë MIA, ka vetëm fëmijë meshkuj, shkelës të ligjit. Vajzat të cilat kanë rënë në konflikt me ligjin, këtë masë po e vuajnë në kushte të papërshtatshme burgu në Institucionin Ndëshkues-Përmirësues në Idrizovë.
Edhe përkundër të gjitha “komoditeteve” në këtë institucion, ambientet e reja, dhomat me tualete, në të cilat ka ujë të ngrohtë vazhdimisht, terrenet sportive, palestrën, oborrin e rregulluar mirë, ende banorët në Vollkovi aktualisht nuk kanë akses në arsimin fillor.
Për shtëpinë, funksionimin e saj, përditshmërinë dhe procesin e risocializimit të këtyre fëmijëve flasim me drejtorin e SHEP -Tetovë, Daniel Antoski, mësues shumëvjeçar i gjuhës maqedonase, dikur drejtor shkolle, e tani personi i parë i këtij institucioni, i cili duhet të jetë një shkollë jete për ata që kanë qenë këtu.
Antonski thotë se grup më i madh i fëmijëve nga 12 deri në 13 nuk kanë përfunduar arsimin fillor. Vjet në këtë shtëpi është zhvilluar arsimi fillor. Procesi u organizua si projekt i UNDP-së dhe Ministrisë së Arsimit. Në shtëpi ka dy paralele, ku kanë mësuar fëmijët, të ndara në dy grupe, sipas testeve të mësimdhënësve të shkollës “Goce Dellçev”, më afër SHEP-Tetovë. Aktualisht arsimi fillor është ndërprerë. Marrëveshja mes UNDP-së dhe Ministrisë së Arsimit dhe Shkencës ka përfunduar.
“Ministria e Arsimit dhe UNDP-ja ndërprenë marrëveshjen e bashkëpunimit. Kam pasur një takim me ministrin e Arsimit javën e kaluar. Kam pasur një takim në të cilin kemi gjetur, mendoj, një gjuhë të përbashkët për ta tejkaluar përfundimisht këtë problem”, tha Antoski për MIA-n.
Ai theksoi se shteti e ka obligim ligjor që të sigurojë arsimim për këta fëmijë dhe shprehu shpresën se kjo do të zgjidhet së shpejti, madje këtë muaj.
“Siç thashë, kemi gjetur një synim të përbashkët me ministrin, ta realizojmë këtë arsim dhe mendoj që në mars, në fillim të marsit, arsimi do të fillojë të funksionojë këtu, jo si projekt, por për të zgjidhur problemin në mënyrë sistematike. Do të jemi drejtpërdrejt nën Ministrinë e Arsimit, nuk do të jetë projekt i UNDP-së dhe i Ministrisë”, thotë Antoski.
Duke pasur parasysh se kjo masë u shqiptohet fëmijëve nga mosha 14 deri në 23 vjeç, në shtëpi ka nga ata që kanë nevojë për arsim të mesëm. Tre fëmijë tashmë janë regjistruar për të kryer shkollën e mesme jashtë institucionit, në Shkollën e Mesme Ekonomike “8 Shtatori” dhe dy në Gjimnazin “Mosha Pijade” në Tetovë.
Antoski thotë se edhe pse i detyrueshëm, arsimi i mesëm nuk mund të futet në SHEP sepse kemi disa lloje dhe secili fëmijë ka afinitetet e veta të veçanta.
“Është e detyrueshme për fëmijët, por nuk është e detyrueshme për SHEP-të, që duhet ta sigurojmë. Ne jemi të detyruar për arsimin fillor, jo për arsimin e mesëm, fëmijët kanë dëshira, p.sh ai ka tre vjet shkollë të mesme, dhe kërkon të mësojë edhe një vit. Ne ndohmojmë me aq sa mundemi”, thekson Antoski.
Masa shqiptohet për një periudhë prej një deri në pesë vjet dhe kohëzgjatja e saj varet nga sa do t’i përmbahet fëmija programit për risocializim dhe riedukim, i cili vlerësohet nga një ekip nga ky institucion, në bashkëpunim me gjyqtarin dhe prokurorin publik. Antonski thekson se deri më tani nuk janë vërejtur shenja të korrupsionit në shtëpi. Ai thotë se fëmijët kanë bërë disa gjëra jashtë, por në shtëpi janë të vetëdijshëm se prej tyre varet se sa shpejt do të lirohen.
“Rregulli i shtëpisë, rregulloret janë në dispozicion të fëmijëve për 24 orë. Ata i dinë përmendësh rregullat e shtëpisë. Ata e dinë se për një nga shkeljet e tyre u zgjatet koha e daljes së tyre jashtë, sepse janë fëmijë dhe janë të vetëdijshëm dhe duan të dalin sa më shpejt. Më besoni, jam shumë i kënaqur me këtë grup të fëmijëve, të cilët janë këtu për momentin, kanë respekt për institucionin, respekt për stafin”, theksoi Antoski në intervistën për MIA-n.
Drejtori i SHEP- Tetovë tregon se deri më tani nuk kanë gjetur asnjë celular në njërin prej personave që janë marrë në mbrojtje dhe shton se edukatoret kanë celularë nga të cilët fëmijët mund t’i telefonojnë më të dashurit e tyre. Kanë në dispozicion edhe tabletë, të cilët i përdorin në klasa, i cili aktualisht është i bllokuar, dhe kanë internet në studion muzikore, ku deri më tani kanë incizuar pesë këngë.
“Kemi bërë një studio muzikore për ta, sepse kemi fëmijë të talentuar që dinë të kompozojnë këngë, tekste. Ata kanë incizuar pesë këngë me tekstet e tyre për këtë institucion, për jetën e tyre, këngë shumë të bukura. Atyre u lejohet interneti në atë ambient, sigurisht në prani të një edukatori apo polici, por ata e vlerësojnë këtë, nuk abuzojnë me të dhe për këtë arsye ne përpiqemi t’u ofrojmë gjithçka që u nevojitet vetëm që ata të ndjehen mire dhe fëmijët na e kthejnë gjithashtu me të mire”, thotë Antoski për MIA-n.
Në vazhdim vijon intervista e plotë me drejtorin e SHEP – Tetovë, Daniel Antoski.
Shtëpia Edukuese-Përmirësuese në Tetovë ka më shumë se një vit që funksionon. Filloi të funksionojë më 3 nëntor 2020. Bëhet fjalë për një objekt me vlerë rreth 4 milionë eurosh. Nga se përbëhet ky objekt, a mund të na shpjegoni se çfarë ka në të dhe çfarë mund të kontribuojë në kthimin në rrugën e drejtë të këtyre fëmijëve që qëndrojnë këtu?
“Siç e thatë edhe ju vetë, shtëpia funksionon që prej datës 3 nëntor të vitit 2020 dhe plotëson të gjitha standardet europiane për një institucion të tillë, të këtij lloji, për këtë kategori fëmijësh. Pra, SHEP në fshatin Vollkovi ka tre objekte, repartin e hapur, repartin gjysmë të hapur dhe repartin e mbyllur. Për momentin funksionon vetëm reparti i hapur, sepse është një grup i vogël fëmijësh që plotësojnë kushtet për të qenë në grupin e hapur. Dhe shpresoj që kështu të mbetet edhe në të ardhmen që dy objektet e tjera të mos i vëmë fare në përdorim. Më pas në institucionin tonë është një ekip profesional i përbërë nga pedagogë, psikologë, punonjës socialë. Pastaj kemi kujdesin shëndetësor për fëmijët, gjegjësisht përmes Shtëpisë Shëndetësore Tetovë, është e punësuar një infermiere, e cila punon këtu nga e hëna në të premte. Kemi marrëveshje edhe me Qendrën Klinike të Tetovës, ku fëmijët kanë psikiatërin e tyre, i cili rregullisht i monitoron ngjarjet e tyre mendore, strukturën mendore të fëmijëve. Pastaj çdo të enjte vijnë mjekët e përgjithshëm nga Shtëpia e Shëndetësisë Tetovë dhe stomatologët edhe nga Shtëpia e Shëndetësisë Tetovë, të cilët i bëjnë ato kontrolle të përgjithshme mjekësore.
Siç thatë, funksionon vetëm reparti i hapur. Asnjë masë nuk është vendosur për fëmijët që do të ndodheshin në një repart gjysmë të mbyllur apo të mbyllur. Mund të na thoni fillimisht sa kapacitet ka kjo shtëpi dhe sa të banorë aktualisht janë këtu?
“Kapaciteti është 110 shtretër. Për momentin kemi 21 fëmijë, njëzet janë këtu, një fëmijë është në spital në Spitalin Psikiatrik të Shkupit.
Kjo shtëpi ka funksionuar për një kohë të shkurtër, ne e dimë se kjo shtëpi në fakt është në një farë mënyre një përpjekje për ta kthyer shtëpinë e Tetovës. Gjatë gjithë atyre viteve, fëmijët janë çuar në institucione të ndryshme, të cilat kanë më shumë kapacitet burgjesh sesa kapacitet për të zbatuar këtë masë edukative-përmirësuese. Kjo është ndryshe për fëmijët tani, sepse 20 vjet nuk është një periudhë e vogël për një gjendje të rëndë siç është delikuenca e të miturve, për individë të veçantë të përfshirë në të nuk mund të krijohen kushtet e duhura për risocializimin dhe zbatimin e kësaj mase. Çfarë është ndryshe tani?
“Siç e thatë edhe ju vetë, pas vitit 2001 pas djegies së shtëpisë në Tetovë, pas 20 vitesh bredhje nëpër burgjet e vendit tonë, kjo kategori fëmijësh më në fund mori atë që meriton, një shtëpi edukuese-përmirësuese që plotëson të gjitha nevojat e këtyre fëmijëve, duke përfshirë shëndetin, arsimin, punën në grup dhe salla, palestër, kënde lojërash sportive për rekreacion. Vetë kushtet e bëjnë edhe më të suksesshëm risocializimin e tyre, sepse kjo është një SHEP ku fëmijët siellen që të kryejnë këtë masë, vijnë në SHEP, ndryshe nga, sistemi i burgjeve që funksionon ndryshe. Megjithatë, burgu është burg, ndërsa kjo është shtëpi. Dhe ne përpiqemi të kemi një atmosferë shtëpiake, që fëmijët të mos e ndjejnë se janë në një institucion të mbyllur. Ne po e realizojmë qëllimin dhe me të drejtë mund të them, falë profesionistëve në institucionin tonë, të cilët kanë një përvojë shumëvjeçare, si drejtor jam i kënaqur me procesin e risocializimit që u ofrohet këtyre fëmijëve në institucionin tonë.
Për ta sqaruar opinionin, në përputhje me Ligjin për Drejtësinë e Fëmijëve ka masa të ndryshme që shqiptohen për kategori të ndryshme të fëmijëve të moshave të ndryshme. Lidhur me këtë masë, referimi apo sjellja e tyre në SHEP, mund të sqaroni se cilës kategori fëmijësh i shqiptohet, nga cila moshë dhe sa kohë është kohëzgjatja brenda së cilës mund të shqiptohet kjo masë për krime të caktuara apo vepra të caktuara të kryera nga këta fëmijë?
“Në përputhje me Kodin Penal, fëmijët më së shpeshti janë këtu për nenet 236 dhe 238 të Kodit Penal, dhe dënimi, përkatësisht masa është nga një deri në pesë vjet. Pra, të paktën një vit, e më së shumti pesë vjet janë në institucionin tonë, nga mosha 14 deri në 23 vjeç dhe gjithçka varet nga procesi, pra nga vetë fëmija, si do të arrijë të zotërojë programin tonë. Pra, ne këtu kemi programe individuale për secilin fëmijë dhe varësisht se si zbatohet programi, sa kemi arritur ta zbatojmë atë program bashkë me fëmijën, varet nga kohëzgjatja e masës. Ne dërgojmë raporte të rregullta tek gjykatësit, në qendrat për punë sociale, jemi në koordinim me avokatët dhe gjykatësit e tyre dhe është marrë qëndrim i përbashkët që besojmë se mund të revokohet masa për fëmijën. Është të paktën 18 muaj, sepse sipas rregullave të shtëpisë dhe rregullave tona të punës, këtu fëmijët janë në zhvillim profesional dhe marrin një certifikatë për një zanat në 18 muaj. Aktualisht kemi katër zanate që mësojnë fëmijët. Këto janë murator, bojaxhi, punë kuzhine, hidraulik dhe ekonomi. Fëmijë që kanë arsim, mësojnë zanatin e gatimit hidraulikut dhe ata fëmijë që nuk kanë arsim fillor, studiojnë ekonominë, sepse këtu kemi një zonë bujqësore ku kultivojmë perime dhe kultura të kopshtit.
Ju thoni fëmijë nga 14 deri në 23 vjeç, cila është situata aktuale me grupmoshën?
“Për momentin, fëmija ynë më i vogël është 15 vjeç, dhe më i madhi është 21 vjeç”.
Dhe ju thoni që masa, nëse është, p.sh., maksimumi pesëvjeçar mund të shkurtohet nëse fëmija plotëson disa kritere, e kalon me vendosmëri programin e risocializimit. A i vizitojnë fëmijët këtu në shtëpi gjykatësit për fëmijë?
“Po, kemi disa gjykatës që vijnë shpesh. Ose jemi në kontakt me telefon ose vijnë këtu.
Vlerësimin e bëni ju, në bazë të raporteve tuaja për uljen e dënimit apo është në marrëveshje dhe bashkëpunim me gjykatësit për të mitur apo fëmijë?
“Ne u dërgojmë fillimisht një raport gjashtëmujor. Ne jemi ata që tregojmë se si zhvillohet procesi i risocializimit. Ne i japim mendimin tonë gjykatësit, por kjo nuk do të thotë se propozimi ynë duhet të pranohet nga gjyqtari apo prokurori publik. Mund të mos pranohet, masa të mos revokohet, nëse kështu mendojnë prokurori publik dhe gjyqtari, ose mund të jetë e kundërta, mund të mos pajtohemi me revokimin e masës nëse mendojmë se fëmija nuk ka plotësuar kushtet.
Po në atë rast, kush e merr vendimin përfundimtar?
“Gjykatësi, sigurisht që në fund e sjell gjykatësi. Pra, fëmijët kanë avokatët e tyre privatë, të cilët kërkojnë heqjen apo revokimin e masës, por nëse mendojmë se nuk është e mundur, pra nuk realizohet ajo që parashikohet në programin e tij individual, sigurisht që merret parasysh mendimi ynë, gjykatësi e merr atë në konsideratë.
Cila është masa më e shkurtër, hamendësoj për momentin një vit dhe a keni masë që zgjat pesë vjet dhe a mund të na thoni për çfarë veprash bëhet fjalë, më së shpeshti çfarë veprash kanë kryer fëmijët që kanë marrë këtë masë, dërgimi në SHEP?
“Siç e thashë pak më parë, sipas nenit 236 të Kodit Penal, është masa për vjedhje të rëndë, më pas kemi edhe nenin 123 – vrasje ose tentativë për vrasje.
Sa raste të tilla vrasjesh keni, më shumë apo…
“Jo, më shpesh, siç thashë, fëmijët dërgohen këtu për nenin 236 dhe 237, dhe 123, tentativë vrasje, për momentin kemi vetëm tre fëmijë.
Sa vjeç janë ata fëmijë?
“Njëri është 15 vjeç, dy të tjerët janë 17 dhe 18 për momentin. Kemi tentativë përdhunimi ose nenin 186 të Kodit Penal, një fëmijë në moshën 19 vjeç, por zakonisht mbizotëron neni 236.
Pra, në përgjithësi, vjedhja e rëndë është më e zakonshme?
“Po, vjedhje e rëndë”.
Me siguri ju keni njohuri për historinë e jetës së atyre fëmijëve. Nuk mund të përgjithësojmë, por të japim një tablo të përgjithshme – nëse këta fëmijë vijnë më shpesh nga jetimore, ku jetojnë apo sepse nuk kanë prindër apo sepse nuk kanë familje që mund të kujdesen për ta apo vijnë nga familje jofunksionale, të prirur ndaj krimit, të cilët bëjnë ndonjë “biznes familjar” si vjedhja, dhe ia kalojnë të gjitha fëmijës. Cila është tabloja e përgjithshme e situatës me këta fëmijë këtu në vendin tuaj?
“Fëmijët tanë zakonisht vijnë nga familje. Fatkeqësisht, familjet janë kryesisht jofunksionale, numri i fëmijëve nga jetimoret është i vogël, për momentin kemi vetëm tre fëmijë nga kjo kategori. Por edhe ata fëmijë që kanë ardhur nga jetimoret sigurisht që kanë familje jashtë, por më parë kanë pasur një masë të tillë për të qenë në jetimore. Fëmijët kryesisht janë nga familje jofunksionale.
A ka fëmija mundësi të vizitohet këtu nga familja e tij?
“Po, mund të vizitohet nga familja më e afërt, rrethi më i ngushtë familjar, prindërit, vëllai, motra”.
Keni ditë të caktuara për vizita?
“Jo, vizitat nuk janë të kufizuara, zakonisht bëhen në marrëveshje me edukatoren e fëmijëve. Por, sigurisht, kur duan, prindërit mund të vijnë lirisht. Fëmijët, natyrisht, gëzojnë edhe përfitimet e ligjit.
A lejohen fëmijët të dalin nga shtëpia, a ka lidhje kjo me akomodimin e tyre në një nga tre repartet, për momentin funksionon vetëm ai i hapuri, të themi masa më të buta?
“Për momentin fëmijët janë të gjithë në grupin e hapur dhe përdorin të gjitha masat që i kërkon ligji, të cilat janë të dalin në qytet për shtatë orë, fundjavë dhe një pushim vjetor prej njëzet ditësh, të cilin e përdorin në dy pjesë, pushime dimërore dhe verore , me nga dhjetë ditë secili. Dalja e parë, fundjava e parë që fëmijës i takon është pas katër muaj qëndrimi në institucionin tonë. Por kjo nuk do të thotë se duhet realizuar kjo fundjavë apo dalja shtatë orëshe. Nëse edukatoret e shtëpisë mendojnë se fëmija është gati për të dalë në fundjavë, se nuk do të kthehet më në atë që ka bërë, ne i japim këtë komoditet. Por, nëse mendojmë për momentin se ekziston rreziku për ta lënë fëmijën në shoqëri për shkak të disa faktorëve të rrezikut, nëse shoqëria, familja, pra prindërit nuk janë në gjendje të mirë shëndetësore apo kanë edhe disa krime, mendojmë se do t’i bëjmë një shërbim të keq nëse e lëmë të shkojë në shtëpi për fundjavë. Ne e shtyjmë atë dhe në shumicën e rasteve kjo i ndihmon fëmijët. I lejojmë të shkojnë me edukatoren e shtëpisë, se ata janë për ta dhe baballarët dhe nënat e atyre fëmijëve. I lëmë këtu, flasim me ta, por kryesisht për momentin të gjithë i përdorin këto përfitime, privilegje që u takojnë fëmijëve në përputhje me ligjin.
Këtë vit e disa muaj, sa kohë që shtëpia funksionon, a keni pasur raste kur një fëmijë nuk është kthyer nga këto përfitime, fundjava, pushimi?
“Po, që kur shtëpia funksionon, që nga 3 nëntori kemi vetëm një rast, një fëmijë është liruar në fundjavë, ka ikur nga shtëpia.
Për çfarë moshe të fëmijës bëhet fjalë?
– Për moshën 17 vjeçare, me vajzën është arratisur në një fshat fqinj. Por për një kohë të shkurtër prej dy-tre ditësh është gjetur dhe kthyer sërish këtu dhe tani është këtu dhe pendohet për atë që e ka bërë, meqë më pas gjithsesi vijon ndalesa për shfrytëzimin e këtyre volitshmërive.
Na sqaroni se si pranohen fëmijët këtu, pra pasi të shqiptohet ajo masë, ju keni repartin e pranimit, si funksionon ky repart i pranimit dhe sa kohë qëndrojnë fëmijët në atë repart?
– Pasi të shqiptohet masa e udhëzimit në SHEP, pra me mbërritjen e aktvendimit të plotfuqishëm dhe aktit udhëzues, ne i pranojmë fëmijët si të rinj në institucionin tonë me atë që së pari fëmijët i vendosim në repartin e pranimit, ku punon ekipi profesional i përbërë nga tre anëtarë, pedagog, psikolog dhe punëtor social, ku fëmija qëndron me ta prej 15 deri në 30 ditë. Ata analizojnë, testojnë, përdorin metoda të ndryshme edhe pedagogjike, edhe psikologjike, edhe sociale, për të parë strukturën e tij. Sigurisht, ne marrim edhe raport për të kaluarën e tij, historinë e tij dhe më pas ne e përcaktojmë në vendin e ngjarjes. Së pari shikojmë nga rrjedhë ai, nëse është nga ndonjë familje, a ka prinder, a vjen nga shtëpia përmirësuese, shikojmë arsimin, a ështl i arsimuar, analfabet. E shikojmë gjithë individin e fëmijës si nga jashtë ashtu edhe nga brenda përmes metodave të ndryshme. Dhe më pas nga ato 15-30 ditë, tashmë normalisht edhe për shkak të situatës me koronën në shtetin tonë, i izolojmë do të thotë deri në 30 ditë. Ndryshe, për 15 ditë fëmija mund të vendoset menjëherë në njërin nga grupet. Kemi dy grupe. Këtë e përcakton ekipi profesional, se në cilin grup do të jetë. Pra, shihet mosha e fëmijës.
A mund të sqaroni se për çfarë grupesh bëhet fjalë?
– Pra, kemi dy grupe me nga dy edukatore amë. Në grupet bëhet balancim mes përkatësisë etnike, moshës, nuk duhet të jenë në dhomë një i rritur dhe një i mitur. I shikojmë anëtarët për veprën për të cilën u është shqiptuar masa. Ekipi profesional përcakton se cilët fëmijë sipas peshës së veprës që i kanë kryer guxojnë ose nuk guxojnë të jenë së bashku.
A i merrni parasysh veprat që kanë kryer, peshën e veprave?
– Edhe veprat edhe moshën, përkatësinë etnike, pra në të dyja grupet shohim të jenë grupet të balancuara homogjene në mënyrë që t’u mundësojmë kushte për punë edukatorëve amë.
Pra, a mund të themi se ka grup më të vështirë dhe më të lehtë?
– Nuk do të thosha grup më i lehtë dhe më i vështirë.
Grupi i të miturve dhe të rriturve?
– Jo. Pra, në të dyja grupet kemi edhe të mitur edhe të rritur, përveç që sigurisht një edukator duhet të punojë me së paku pesë fëmijë.
A është ky standardi?
– Po, ashtu është sipas ligjit. E tani, kemi dy edukatorë që punojnë me dhjetë fëmijë, e ata dhjetë fëmijë janë siç thashë, janë të përzier nga të gjitha këto këndvështrime dhe dy edukatore në grupin e dytë që punojnë me edhe dhjetë fëmijë, pra në mënyrë që të kushtohet më shumë vëmendje.
Sa edukatorë keni për momentin?
– Për momentin kemi 11 edukatorë.
Dhe cili është roli i tyre, pra çfarë bëjnë edukatorët me fëmijët?
– Roli i tyre është më i madhi dhe më i vlefshmi në institucionin tonë. Sigurisht që të gjithë ne këtu jemi të lidhur në një zinxhir, të gjithë kemi një synim të vetëm, risocializimin e suksesshëm të këtyre fëmijëve, duke përfshirë këtu edhe policinë e burgjeve dhe edukatoret, sigurisht edhe unë si drejtor këtu me ta. Edukatorët janë bartësit e të gjitha aktiviteteve, që i kanë bërë dhe duhet t’i bëjnë fëmijët. Ata janë të tyrët këtu, të them, edhe babai edhe nëna, edhe edukator edhe mesuesi, edukatorët janë gjithcka. Çdo edukator ka plan për punë me ata fëmijë, plan individual për të punuar me ata fëmijë. Ka programe sipas të cilave punojnë me ata fëmije si[ është programi Tops. Në ditë të caktuara të javës realizohen këto punëtori. E gjithë kjo është risocializim. I përgatisim edhe për tregun e punës, pasi të largohen nga këtu. Jemi të përfshirë në shumë projekte që konsiderojmë se mund t’u ndihmojnë fëmijëve kur të dalin jashtë, t’ia dalin më lehtë në shoqërinë, të vijnë më lehtë, të kenë qasje deri te puna.
Si duket një ditë për një banor në shtëpinë përmirësuese. Me siguri keni rendin e zgjimit, fjetjes, e aktivitete të caktuara që duhet t’i ushtrojnë?
– Siç thashë, në përputhje me rendin e shtëpisë së SHEP-së dhe rregulloret që i përpilojmë fëmijët kanë rutinë ditore. Dihet koha e caktuar e zgjimit, nga ora 7:30 deri në 8:00 është ngritja nga shtrati, zgjimi, nga ora 8:00 deri në 8:30 është kafjalli, nga ora 9:00 deri në orën 12:00 është specializimi, nga ora 13:00 deri në 14:00 është dreka, nga ora 14:00 deri në 16:00 kanë pushim ditor, pastaj nga ora 14:00 deri në 15:00 punojnë në grup me edukatorët, pastaj kanë aktivitete të lira, kanë aktivitete fizike dhe në orën 22:00 ështe mbrëmja, respektivisht fëmijët janë tashmë në dhomat e tyre.
Në raport me arsimin, bëhet fjalë për fëmijë nga 14 deri në 23 vjeç, disa mund të jenë në procesin e fillores, disa janë në të mesmen. Cila është gjendja aktuale, sa nga këta fëmijë që qëndrojnë këtu kanë përfunduar së paku arsimin fillor, a keni fëmijë që nuk kanë arsim fillor?
– Kemi një grup më të madh të fëmijëve, pra 12-13 fëmijë që nuk e kanë kryer arsimin fillor. Në institucionin tonë vitin e kaluar, në vitin 2021 ka pasur arsim, i cili është organizuar si projekt i UNDP-së dhe Ministrisë së Arsimit.
A kishit këtu brenda institucionit?
– Kemi pasur këtu në institucion, kemi dy klasa ku fëmijët janë ndarë në dy grupe në përputhje me testimet e mësimdhënësve nga shkolla “Goce Dellçev”, e cila është më afër institucionit tonë. Fëmijët u ndanë në dy grupe dhe ndoqën të gjithë vitin arsimin dhe përvetësuanb certifikatë për nivelin e përfunduar arsimor.
Pra, bëhet fjalë për arsimin fillor dhe të mesëm?
– Vetëm shkollimin fillor në institucionin tonë, e sa i përket arsimit të mesëm i kemi tre fëmijë që i regjistruam me korrespodencë të mbarojnë shkollimin e mesëm jashtë institucionit tonë, pra në shkollën e mesme ekonomike “8 Shtatori” Tetovë kemi një fëmijë dhe dy fëmijë në shkollën e mesme “Mosha Pijade” Tetovë. Falë një projekti që e realizuam në institucionin tonë, me një organizatë joqeveritare IRZ nga Tetova, fëmijëve u është paguar gjithçka në lidhje me arsimin e mesëm. Pra nuk ka qenë në shpenzim të fëmijëve, edhe pse ne si institucion nuk jemi të obliguar ta realizojmë arsimin e mesëm, por falë atij bashkëpunimi, me atë sektor joqeveritar, arritëm që të realizojmë edhe arsimin e mesëm për ata fëmijë.
A funksionon për momentin arsimi fillor?
– Në këtë moment nuk funksionon arsimi fillor.
Ku e lokalizoni problemin?
– Ministria e Arsimit dhe UNDP-ja e ndërprenë marrëveshjen e bashkëpunimit. Unë javën e kaluar realizova një takim me ministrin e Arsimit. Realizova takim në të cilin kam gjetur, mendoj, një gjuhë të përbashkët për ta kapërcyer përfundimisht këtë problem.
A nuk është ky detyrim ligjor i shtetit, që të sigurojë arsim për këta fëmijë që qëndrojnë këtu?
– Ashtu, po. Me ministrin gjetëm, siç thashë, qëllim të përbashkët, ta realizohet ky arsim dhe mendoj se në muajin mars, në fillim të marsit, këtu do të fillojë të funksionojë arsimi, jo si projekt, por për të zgjidhur problemin në mënyrë sistematike.Do të jemi drejtpërdrejt nën Ministrinë e Arsimit, nuk do të jetë projekt i UNDP-së dhe Ministrisë.
A do të thotë kjo se këtu do të punësoheshin mësimdhënës, kuadër mësimdhënës, kush do ta zbatojë këtë proces?
– Ndoshta në fillim, siç kam unë informacion nga udhëheqësja e arsimit fillor në Ministri, se fillimisht për të mos humbur kohë, do të fillojë sërish me mësimdhënësit e shkollës së fshatit tonë më të afërt, që të vijnë këtu. Ndërsa është duke u punuar në atë që të punësohen mësimdhënës në institucionin tonë.
A keni parashikuar kuadër të tillë me sistematizimin tuaj?
– Sistematizimi ynë nuk duhet të ketë parashikuar kuadër të tillë, kjo është nën Ministrinë e Arsimit.
Pra, ata ju ofrojnë kuadrin?
– Po, ata, sikurse të gjitha shkollat fillore në vend, ashtu edhe sipas atij parimi do të funksionojë arsimi edhe në institucionin tonë.
Kjo periudhë kur fëmijët nuk kanë arsim do të duhet të kompensohet disi, por edhe arsimi i mesëm është i detyrueshëm. Deri tani folëm për arsimin fillor. A ka ndoshta plane për vendosjen e arsimit të mesëm në SHEP?
– Pra, arsimi i mesëm nuk mund të vendoset në SHEP, sepse kemi disa lloje të arsimit të mesëm, nuk mund t’i orientojmë fëmijët në një arsim të mesëm. Është e ndryshme nga arsimi fillor, ne nuk mund të orientojmë dëshirën e fëmijëve se ku duan të ndjekin mësimin, në cilën shkollë të mesme. Fëmijët kanë dëshirë, kush ekonomikun, kush mjekësinë. Dhe kjo është e detyrueshme për fëmijët, por nuk është e detyrueshme për SHEP-në, që duhet ta sigurojmë ne patjetër. Ne jemi të detyruar për filloren, jo për të mesmen, fëmijët kanë dëshira, për shembull ka tre vite shkollë të mesme, kështu që dëshiron të mësojë edhe një vit të mesëm. Ne u dalim në ndihmë për aq sa mundemi.
Megjithatë, bëhet fjalë për fëmijë që janë këtu në një institucion dhe tani nuk kanë mundësi. Ju duhet t’u ndihmoni disi në atë proces?
– Siç thashë me organizatën joqeveritare IRZ, falë saj dhe bashkëpunimit tonë me të, ne mundohemi t’u ndihmojmë, t’ua mundësojmë këtë fëmijëve. Ne i çojmë në provime të shtunave, i presim, i marrim, i kthejmë. Nëse fëmija në momentin e asaj fundjave ka mundësi të shfrytëzojë ndonjë lloj pushimi, në pushim vjetor ose fundjavë, fëmija vjen në Tetovë për të dhënë provim, sjell prindin, ne nuk marrim pjesë në këtë.
Keni paralajmëruar se jeni duke negociuar me Shoqatën e juristëve të rinj për mundësinë që këta fëmijë të regjistrohen në fakultet. Deri ku janë këto paralajmërime dhe ky projekt. A keni pasur ndonjëherë ndonjë rast që një fëmijë të regjistrohet në fakultet?
– Ne me Shoqatën e juristëve të rinj patëm një vit të mrekullueshëm bashkëpunimi, ku fëmijët ndoqën trajnime onlajn, kishte disa trajnime me prani fizike të juristëve të rinj në institucionin tonë dhe planet tona ishin që të regjistrohet një fëmijë në Fakultetin Juridik në Shkup, por marrëveshja Drejtorisë për zbatimin e sanksioneve dhe Shoqatës së juristëve të rinj pushoi. Kaq ishte, një vit. Dhe tani shpresojmë të nënshkruajmë sërish marrëveshje, respektivisht memorandum bashkëpunimi me juristët e rinj, në mënyrë që të realizojmë atë që kemi dashur të realizojmë.
Kur tashmë flasim për arsimin, këtu na lidhet procesi i risocializimit. Para do kohë u shprehet se i trajnoni fëmijët dhe më përmendët më duke edhe më herët në bisedë për dalje në tregun e punës. A mund të më thoni pak më konkretisht se çfarë mundësish kanë fëmijët këtu në shtëpinë përmirësuese, për çfarë stërviten, çfarë zanati, për shembull, mësojnë?
– Për momentin kemi katër instruktorë që u mësojnë fëmijëve ndonjë zanat, kemi një hidraulik, kemi një ndezës kazani, kemi një kuzhinier dhe ekonomi. Deri para dy javësh kishim një instruktor moler, i cili tani është në pension. Kishim pesë instruktorë. Fëmijët ndjekin dy-tre orë çdo ditë nga e hëna deri të premten, mësojnë zanat. Instruktori i merr nga grupi, i çon në punëtori ose në vendin e kazanit ose kuzhinë dhe aty mësojnë zanatin. Pas ndjekjes aktive të atij zanati, 18 muaj, ne si institucion e paguajmë fëmijën për të dhënë provimin për zanatin e mësuar në SHMP “Mosha Pijade” – Tetovë. Aty jep provim para komisionit dhe merr certifikatë për zanat të mësuar. Kjo çertifikatë e njohur nga shteti i ndihmon fëmijës, për shembull, të gjejë më lehtë një punë si hidraulik ose si kaldist, respektivisht për ngrohje qendrore. Ne kemi këtu fëmijë që janë të trajnuar dhe maksimalisht vetë dinë të lëshojnë ngrohjen, ta fikin, të shohin temperaturën. Ose, nga ana tjetër, fëmijët që angazhohen në kuzhinë dinë të përgatisin vetë kafjallin, drekën apo darkën. Fëmijët që na janë hidraulikët, janë të gatshëm, dinë të ndërrojnë rubinetin, ndonjë zorrë.
A përfshihen fëmijët në procesin e rregullimit të shtëpisë, rregullimit të oborrit?
– Po, fëmijët i bëjnë të gjitha, normalisht, bashkë me edukatorët, me instruktorët. Kishim një sipërfaqe të madhe, një oborr të madh, i cili ishte i shkretë, ndërsa tani kjo është përpunuar, zbukuruar me punime dore të fëmijëve.
Përmendët diçka në lidhje me mbrojtjen shëndetësore, por tani pak më konkretisht dhe më hollësisht. Pra, çfarë shërbimesh shëndetësore u janë në dispozicion banorëve, a kanë ata qasje tek mjeku amë, te ilaçet, dentisti?
– Ministria e Shëndetësisë, gjegjësisht Shtëpia e shëndetit Tetovë është e obliguar që në institucionin tonë të organizojë pjesën shëndetësore. Në institucionin tonë kemi një infermiere të punësuar.
A është ajo infermierja juaj e punësuar?
– Jo, infermierja është nga Shtëpia e shëndetit Tetovë me punë në SHEP nga e hëna deri të premten. Në Shtëpinë e shëndetit Tetovë fëmijët kanë mjekun e përgjithshëm amë, i cili ua përshkruan dhe monitoron terapinë fëmijëve, ka mjek të përgjithshëm nga Qendra e shëndetit Tetovë, që çdo të enjte vjen këtu për të parë gjendjen faktike, për t’i ekzaminuar fëmijët dhe për t’u përshkruar terapinë e duhur. Përshkruan udhëzime për vizitë te psikiatri ose neurologu, për çdo gjë që i nevojitet fëmijës. Na jep udhëzime dhe ne i dërgojmë te specialisti. Kemi lidhur marrëveshje me Qendrën Klinike Tetovë. Fëmijët atje kanë qasje në psikiatër, ky ishte një nga problemet më të mëdha, fëmijët duhet të kenë psikiatrin e tyre. Ky problem tani na është zgjidhur. Ata kanë edhe psikiatër të tyre. Ata kanë edhe stomatologë, kemi një zyrë stomatologjike në institucionin tonë ku vijnë stomatologët nga Shtëpia e shëndetit në Tetovë, ushtrojnë shërbime më të lehta stomatologjike, nëse bëhet fjalë për kirurgji orale, gjegjësisht stomatologji, atëherë fëmijët i çojmë në Tetovë. Këtu është edhe shërimi i dhëmbëve, mbushja, bëhen ndërhyrje më të lehta, kurse ato komplekse në Tetovë.
A keni banorë të varur nga narkotikë?
– Jo, nuk kemi të varur. Por kemi fëmijë të cilët, të them, 70 për qind kanë përdorur substanca të ndryshme jashtë, por këtu nuk kemi shenja të varësisë dhe të ngjashme, kriza, nuk ka diçka të tillë.
Pra, nuk keni aktualisht persona të varur që kanë nevojë për shërim?
– Nuk ka nevojë për terapi me metadon. Kanë terapi të përgjithshme, terapi themelore për fëmijët që e përshkruan mjeku amë.
E hapët shtëpinë, filloi pandemia Si e përballoni këtë periudhë të kaluar. Ju punoni në sfidë siç punojmë të gjithë, a keni raste të kovidit, a jeni mbrojtur?
– Jemi mbrojtur maksimalisht. Deri para dy-tre javësh nuk kemi pasur asnjë rast të fëmije pozitiv, edhe pse janë testuar rregullisht përmes shtëpisë së shëndetit, u bëhen rregullisht pasqyra të gjakut. Dy javë më parë, u shfaq rasti i një fëmije pozitiv, që nuk kishte kurrfarë simptomash. Ishim nisur në rrugë për në Krushevë, në një projekt me UNICEF-in dhe normalisht para se të nisemi duhej t’i testonim fëmijët, duhej të qëndrojnë atje katër ditë. Në testin e shpejtë rezultoi se është pozitiv, por pa kurrfarë simptomash. Pra, gjatë gjithë kësaj periudhe vetëm ky fëmijë ka qenë pozitiv.
Folëm për risocializim, sigurisht në paketë përfshihet edhe arsimi, zanatet që ua mësoni, por keni nevojitet edhe mbështetje psikologjike përveç psikiatrit që mund ta vizitojnë fëmijët në Klinikë, sa psikologë keni në dispozicion? A janë ekskluzivisht psikologë apo kanë edhe funksione të tjera në të gjithë procesin e përgjithshëm edukues, a punojnë me fëmijët në bazë ditore?
– Po, për momentin kemi tre psikologë në institucionin tonë, një psikolog është i angazhuar në ekipin profesional, e një psikolog është gjithashtu edhe udhëheqës i sektorit të risocializimit dhe një psikolog e kemi në grupet e sistemuara që është në dispozicion të fëmijëve që kanë nevojë për atë.
Korrupsioni është sfidë për çdo institucion ndëshkues-përmirësues në vend, flas në përgjithësi, pra ky nuk është një INP klasik, por megjithatë bëhet fjallë për një kategori qytetarësh që janë më të rinj, por megjithatë janë nisur në rrugën që do të thotë shkelje të ligjit. Tani e dimë se telefonat celularë nuk lejohen në burgjet e të rriturve, sigurisht këtu janë substancat e paligjshme, pagesa për shërbime të caktuara, mirëpo kjo ndodhë në burgjet maqedonase. Tani po flasim për SHEP që nuk është burg klasik, mirëpo flasim edhe për fëmijë që në njëfarë mënyre janë ndeshur me ligjin. Si përballeni me korrupsionin, a shihni fare shenja korrupsioni këtu? Si e parandaloni këtë sjellje eventuale tek fëmijët, ndoshta ata kanë prirje ndaj fenomeneve të caktuara të tilla?
– Deri më tani nuk kemi vërejtur ndonjë shenjë korrupsioni në institucionin tonë. Këtu nuk ka, nuk ka te ne. Siç u shprehët, kjo është SHEP. Fëmijët po, jashtë kanë bërë disa gjëra që nuk është dashur t’i bëjnë, por më e rëndësishmja është se ata janë të vetëdijshëmpër atë që kanë bërë, janë të vetëdijshëm se ku gjenden, janë të vetëdijshëm se cili është roli i tyre këtu, çfarë duhet të bëjnë në mënyrë që të dalin sa më shpejtë nga këtu, meqë megjithatë janë fëmijë dhe nuk tentojnë të bëjnë asgjë të paligjshme. Rendi shtëpiak, rregulloret u janë në dispozicion fëmijëve 24 orë. Ata e dinë rendin shtëpiak përmendësh. E dine që për një shkelje të tyre, u prolongohet koha e daljes, meqë janë fëmijë dhe janë të vetëdijshëm dhe duan të dalin më shpejt. Më besoni, jam shumë i kënaqur me këtë grup fëmijësh, të cilët janë këtu për momentin, kanë respekt ndaj institucionit, respekt ndaj të punësuarve.
A nuk keni zbuluar asnjë telefon celular deri tani?
– Asnjë, askush, më besoni. Meqë edukatorët kanë celularë kur duan të telefonojnë. Kanë tableta për video thirrje.
A kanë qasje në internet?
– Jo, vetë jo, e në prani të edukatorit po. U kemi bërë një studio muzikore, meqë kemi fëmijë të talentuar që dinë të komponojnë këngë, tekste. Kanë regjistruar pesë këngë me tekstet e tyre për këtë institucion, për jetën e tyre, këngë shumë të bukura. Në atë hapësirë u është lejuar interneti, sigurisht në prani të një edukatori ose polici, por ata e vlerësojnë këtë, nuk e keqpërdorin atë dhe për këtë arsye ne përpiqemi t’u ofrojmë gjithçka që u nevojitet vetëm që ta kenë mirë dhe fëmijët na e kthejnë me të mirë.
Sa të punësuar keni në SHEP – Tetovë?
– Në këtë moment kemi 47 të punësuar, nga të cilët 13 në Sektorin e risocializimit, 25 në Sektorin e sigurisë (policia e burgjeve), gjashtë persona në administratë dhe dy udhëheqës, unë dhe zëvendësdrejtori i institucionit.
A mjafton kjo për numrin e tanishëm të fëmijëve?
– Për momentin po. Numri i plotëson nevojat.
Por nëse e plotësoni kapacitetin?
– Do të rritet edhe nevoja për punësim normalisht.
Pra, tani me numrin aktual prej pesë fëmijësh vjen një edukator?
– Po, ashtu është. Kemi gjithashtu edhe bibliotekë të bukur, për të cilën është përgjegjës pedagogu në këtë institucion. Ka fëmijë që shfaqin interes për të lexuar dhe u përpoqëm si donacione t’u siguronim literaturën e nevojshme që ata e kërkojnë vetë.
